PH خاک آشنایی و تاثیر آن بر گیاهان

خاک یکی از مهمترین منابع طبیعی و عامل تولید محصولات کشاورزی می باشد. استفاده بی رویه از اراضی کشاورزی و عدم استفاده از کود های تقویتی مناسب یا استفاده نا بجا از برخی کود های شیمیایی، استفاده از آب های شور و انجام برخی اقدامات نامناسب دیگر موجب نامرغوب شدن بافت خاک از نظر فیزیکی، شیمیایی و همچنین فقیر شدن خاک از نظر مواد غذایی و مواد آلی و در نتیجه کاهش شدید حاصلخیزی خاک می گردد. یکی از عومل مهم و تاثیر گذار بر حاصلخیزی خاک PH خاک می باشد.

PH یا اسیدیته خاک چیست؟

PH یا اسیدیته خاک یکی از مهمترین خصوصیات شیمیایی خاک بوده و به عنوان یک معیار قابل اندازه گیری تلفیق تعدادی از عوامل شیمیایی است که یکی از شاخص های اصلی حاصلخیزی خاک محسوب می شود. از واژه PH برای بیان اسیدیته خاک استفاده می کنند و از این نظر خاک ها را به ۳ دسته اسیدی، خنثی، قلیایی طبقه بندی می کنند. میزان PH خاک می تواند از ۰ تا ۱۴ متغییر باشد هر چه عدد PH کوچکتر باشد نشان دهنده اسیدیته بیشتر و هر چه عدد PH بزرگتر باشد نشان دهنده قلیائیت بیشتر خاک است و در شرایط خنثی PH=7 می باشد.

طبقه بندی خاک از نظر اسیدیته ( PH ):

 

PH خاک شرایط محلول خاک
کمتر از ۶ اسیدی
۶-۵/۸ معمولی تا شور
۵/۸-۰/۹ متمایل به قلیایی
بزرگتر از ۹ قلیایی

عوامل متعددی بر روی PH خاک تاثیر گذارند که از جمله آن ها می توان شرایط آب و هوایی، کیفیت آب، کیفیت خاک و ترکیبات آن و کود های مورد استفاده را نام برد. در مناطقی که بارندگی زیاد می باشد و میزان رطوبت بالا است به علت شسته شدن نمک ها، کانی های محلول و کاتیون های بازی خاک حالت اسیدی پیدا می کند و بر عکس در مناطق گرم و خشک که میزان بارندگی کم است PH خاک اغلب قلیایی است.

PH خاک یکی از عوامل بسیار مهم می باشد که به طور مستقیم و غیر مستقیم گیاهان را تحت تاثیر خود قرار می دهد و هر گیاهی یک محدوده خاص و معینی از PH را تحمل میکند. چنانچه PH خاک کمتر یا بیشتر از آستانه تحمل گیاهان باشد رشد و عملکرد گیاه دچار افت شدیدی می گردد. PH یا همان اسیدیته خاک اثرات بسیاری بر روی خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک دارد که از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره نمود:

∴ فیزیکی:

متلاشی کردن کانی های رسی
سخت شدن خاک
تهویه و زهکشی ضعیف
کاهش ظرفیت نگهداری آب خاک

∴ شیمیایی:

کاهش قابلیت استفاده از عناصر غذایی توسط گیاهان
کاهش ظرفیت نگهداری عناصر غذایی در خاک

∴ بیولوژیکی:

کاهش فعالیت میکروارگانیسم های مفید خاک و افزایش فعالیت میکروارگانیسم های مضر

رابطه PH خاک و قابلیت استفاده از عناصر غذایی توسط گیاهان:
به طور کلی می توان گفت که قابلیت استفاده از اکثر عناصر غذایی کم مصرف با کاهش PH خاک افزایش پیدا می کند این در حالی است که قابلیت استفاده از برخی دیگر از عناصر مانند مولیبدن و گاهی بُر با کاهش PH خاک و افزایش قدرت اسیدی خاک کاهش پیدا می کند.

رابطه PH و جذب عناصر غذایی:

عناصر غذایی خاک PH جذب عناصر غذایی
ازت و گوگرد ۵/۶-۰/۸
پتاسیم ۰/۷-۵/۸
آهن، روی، منگنز و مس ۰/۵-۵/۶
فسفر ۵/۶-۵/۷
مولیبدن ۵/۶-۵/۸
کلسیم و منیزیم ۰/۷-۰/۹

 

لازم به ذکر است که مصرف کود های مختلف در خاک های زیر سطح کشت باعث بروز تغییراتی در PH خاک می شود. کود های آمونیاکی، سولفات، سوپر فسفات، اوره، کلرور پتاسیم و گوگرد باعث کاهش PH خاک و برخی کود های دیگر مانند کود های دامی، نیترات سدیم، نیترات کلسیم و … باعث افزایش PH خاک می گردند.

اصلاح خاک به منظور جلوگیری یا کاهش اثرات نامطلوب خاک های شور، قلیا و …از طریق راه های مختلف انجام می شود تا گیاهان مختلف قادر به ادامه رشد و فعالیت خود در این خاک ها باشند.

راهکارهای اصلاح PH خاک:

اصولا خاک دارای خاصیت تامپونی بوده و در برابر تغییرات PH از خود مقاومت نشان می دهد و اصلاح آن کار دشواری است. مشکل اصلی در اقلیم هایی که میزان بارندگی و رطوبت زیاد است اسیدی بودن خاک می باشد لذا برای حل این مشکل به خاک آهک اضافه می کنند و از این طریق PH خاک را بالا می برند تا از میزان اسیدی بودن آن بکاهند. در این شرایط استفاده از عنصر گوگرد موجب کاهش شدید PH خاک می شود.

در خاک های اسیدی غلظت آهن و منگنز قابل جذب توسط گیاه افزایش یافته و در نتیجه برای گیاه مسمومیت ایجاد می کند همچنین در این خاک ها مسمومیت آلومینیوم نیز مشهود می باشد. این در حالی است که در PH های پایین مقدار کافی از برخی عناصر مانند روی و مس برای گیاه وجود نخواهد داشت و در نتیجه رشد و تولید ماده خشک گیاه به شدت دچار کاهش خواهد شد. همچنین کاهش شدید PH خاک در خاک های اسیدی به علت ایجاد زخم بر روی ریشه و ممانعت از جذب عناصر غذایی موجب کاهش میزان ماده خشک گیاه می گردد.

بیشترین مشکل خاک ها در کشور ایران به دلیل اقلیم آن بالا بودن PH خاک ( قلیایی بودن ) می باشد.

به منظور کاهش PH خاک از یکسری مواد اصلاح کننده یا کاهنده PH می توان استفاده نمود. به این منظور برخی افراد اسید سولفوریک یا اسید کلریدریک را از طریق آبیاری به خاک اضافه می کنند اما استفاده از اسید کاری سخت و با خطرات جانبی همراه است به همین علت به منظور کاهش PH خاک استفاده از مواد دیگری همچون گوگرد توصیه می گردد.

امروزه گوگرد متداولترین و اقتصادی ترین ماده ای است که به منظور پایین آوردن PH خاک استفاده می شود. اکسایش گوگرد در خاک عمدتا به صورت بیولوژیک و توسط باکتری های تیوباسیلوس صورت می گیرد. این باکتری ها با اکسید کردن گوگرد علاوه بر تامین سولفات مورد نیاز گیاه با کاهش PH خاک در اطراف محیط ریشه به صورت غیر مستقیم باعث افزایش جذب عناصری مانند فسفر، روی، آهن و دیگر عناصر غذایی کم مصرف می شود و در نتیجه موجب افزایش کمی و کیفی محصول می شود.